Sức khỏe tâm thần đang trở thành một trong những ưu tiên hàng đầu của hệ thống y tế công cộng hiện đại. Trước sự gia tăng của các áp lực xã hội, Luật Phòng bệnh số 114/2025/QH15 đã đưa ra những quy định mang tính bước ngoặt tại Chương III (từ Điều 31 đến Điều 33) nhằm thiết lập mạng lưới phòng, chống rối loạn tâm thần ngay từ tuyến cộng đồng. Đối với cán bộ y tế, việc nắm vững các quy định này không chỉ để thực hiện đúng chuyên môn mà còn để bảo vệ quyền lợi chính đáng cho người bệnh.

Nhận diện yếu tố nguy cơ và chiến lược dự phòng

Luật Phòng bệnh 2025 xác định rối loạn tâm thần phát sinh từ bốn nhóm yếu tố nguy cơ chính: sinh học và di truyền; tâm lý; xã hội; và các yếu tố nguy cơ khác. Bất kỳ cá nhân nào có ít nhất một trong các yếu tố này đều được xem là người có nguy cơ mắc rối loạn tâm thần và cần được phát hiện sớm, quản lý, theo dõi và hỗ trợ tâm lý, xã hội phù hợp.

Chiến lược dự phòng được triển khai đồng bộ ở hai cấp độ. Tại cộng đồng, trọng tâm là tăng cường nhận thức, giáo dục và khuyến cáo lối sống lành mạnh. Tại các đơn vị đặc thù như gia đình, cơ sở giáo dục và nơi làm việc, Luật ưu tiên bảo vệ các nhóm đối tượng dễ bị tổn thương, bao gồm: học sinh, sinh viên, người lao động, phụ nữ có thai, bà mẹ nuôi con dưới 24 tháng tuổi, trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật và những người vừa trải qua sang chấn tâm lý sau sự cố, thảm họa.

Quản lý và chăm sóc y tế, xã hội toàn diện

Khi một cá nhân đã mắc rối loạn tâm thần, mục tiêu cốt lõi của y tế cơ sở là quản lý tại cộng đồng để ngăn ngừa bệnh tăng nặng, dự phòng các biến chứng nguy hiểm và hạn chế tái phát. Theo Điều 32, người bệnh được cung cấp các dịch vụ chăm sóc y tế và xã hội phù hợp với tình trạng bệnh lý.

Cán bộ y tế đóng vai trò then chốt trong việc tư vấn, kiểm soát các yếu tố tác động và hướng dẫn người bệnh tuân thủ phác đồ điều trị. Sự phối hợp giữa các biện pháp y tế (như dùng thuốc, trị liệu) và hỗ trợ xã hội (như phục hồi chức năng, hòa nhập cộng đồng) là chìa khóa để duy trì sự ổn định cho người bệnh.

Quyền lợi của người bệnh và trách nhiệm của cộng đồng

Một điểm sáng của Luật Phòng bệnh 2025 là việc bảo vệ quyền con người đối với người mắc rối loạn tâm thần. Điều 33 quy định rõ người bệnh có quyền được khám sàng lọc, hỗ trợ tâm lý và không bị ngược đãi, kỳ thị hay phân biệt đối xử. Họ cần được ưu tiên trong chăm sóc y tế và hỗ trợ phát triển.

Bên cạnh đó, Luật cũng quy định trách nhiệm chặt chẽ cho các bên liên quan:

• Gia đình và người chăm sóc: Có trách nhiệm tôn trọng, quan tâm và phối hợp với cơ quan y tế trong việc điều trị.
• Cơ sở trợ giúp xã hội: Cung cấp dịch vụ tư vấn, phục hồi tâm lý và truyền thông nâng cao nhận thức xã hội.
• Chính quyền địa phương: Có trách nhiệm bố trí kinh phí, tổ chức theo dõi, giám sát và triển khai các biện pháp dự phòng trên địa bàn quản lý.

Kết luận

Công tác phòng, chống rối loạn tâm thần theo Luật Phòng bệnh 2025 đã chuyển dịch từ mô hình tập trung tại bệnh viện sang mô hình dự phòng và quản lý dựa vào cộng đồng. Điều này đòi hỏi cán bộ y tế phải có cái nhìn đa chiều về các yếu tố sinh – tâm – xã hội, đồng thời thực hiện tốt vai trò kết nối giữa người bệnh, gia đình và các tổ chức xã hội để tạo ra môi trường phục hồi nhân văn và hiệu quả.

ThS. Lê Việt Anh – Trung tâm Hỗ trợ, Đào tạo liên tục