Bệnh không lây nhiễm (NCDs) như tim mạch, đái tháo đường, ung thư và các rối loạn chuyển hóa đang trở thành gánh nặng y tế toàn cầu cũng như tại Việt Nam. Để ứng phó hiệu quả, Quốc hội đã thông qua Luật Phòng bệnh số 114/2025/QH15, trong đó Chương III (từ Điều 27 đến Điều 30) quy định cụ thể các biện pháp phòng, chống bệnh không lây nhiễm. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng thay đổi cách tiếp cận từ điều trị sang dự phòng chủ động mà mọi cán bộ y tế cần nắm vững.

Đổi mới trong chính sách khám sức khỏe và sàng lọc

Một trong những điểm đột phá của Luật Phòng bệnh 2025 là quy định tại Điều 27 về quyền lợi của người dân trong việc tiếp cận dịch vụ y tế dự phòng. Lần đầu tiên, luật hóa quy định người dân được hưởng chính sách khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí ít nhất mỗi năm một lần. Chính sách này được thực hiện theo lộ trình ưu tiên và nhóm đối tượng cụ thể do Chính phủ quy định.

Để đảm bảo tính khả thi, Luật đã đa dạng hóa nguồn kinh phí chi trả. Bên cạnh trách nhiệm của người sử dụng lao động và ngân sách nhà nước, Quỹ bảo hiểm y tế và đặc biệt là Quỹ phòng bệnh sẽ đóng vai trò then chốt trong việc chi trả cho các hoạt động này. Đây là bước tiến lớn giúp phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm, giảm thiểu gánh nặng điều trị các biến chứng nặng nề về sau.

Kiểm soát toàn diện các yếu tố nguy cơ

Theo Điều 28 và Điều 29, chiến lược phòng chống bệnh không lây nhiễm không chỉ tập trung vào bệnh lý mà còn tấn công mạnh mẽ vào các yếu tố nguy cơ. Luật phân loại rõ ba nhóm yếu tố nguy cơ chính cần kiểm soát:

• Thứ nhất là nhóm yếu tố liên quan đến hành vi và lối sống không có lợi cho sức khỏe như hút thuốc, lạm dụng rượu bia, dinh dưỡng không hợp lý và thiếu vận động thể lực.
• Thứ hai là nhóm yếu tố nguy cơ do rối loạn chuyển hóa, bao gồm tăng huyết áp, tăng đường huyết, rối loạn lipid máu và thừa cân béo phì.
• Thứ ba là nhóm yếu tố nguy cơ do ô nhiễm môi trường.

Việc phòng chống các tác hại của thuốc lá, rượu bia và ô nhiễm môi trường sẽ được thực hiện đồng bộ với các luật chuyên ngành tương ứng. Đối với cán bộ y tế, nhiệm vụ trọng tâm là tư vấn, giáo dục sức khỏe để người dân thay đổi hành vi, từ đó giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh.

Mô hình quản lý bệnh tại cộng đồng

Điều 30 của Luật Phòng bệnh xác lập mô hình quản lý bệnh không lây nhiễm dựa vào cộng đồng, gắn liền với y tế cơ sở. Đối với người có nguy cơ mắc bệnh, các biện pháp can thiệp bao gồm phát hiện sớm, tư vấn, theo dõi và điều trị dự phòng. Đối với những người đã mắc bệnh, trọng tâm chuyển sang quản lý, kiểm soát các yếu tố nguy cơ làm tăng nặng bệnh và dự phòng biến chứng.

Trách nhiệm tổ chức thực hiện được giao cho cả hệ thống y tế dự phòng và cơ sở khám bệnh, chữa bệnh. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các tuyến, đảm bảo người bệnh được theo dõi liên tục, suốt đời ngay tại nơi sinh sống. Bộ trưởng Bộ Y tế sẽ ban hành các hướng dẫn chuyên môn chi tiết, là kim chỉ nam cho các hoạt động lâm sàng và dự phòng tại cơ sở.

Kết luận

Chương III Luật Phòng bệnh 2025 đánh dấu bước ngoặt quan trọng, khẳng định định hướng ưu tiên chiến lược dự phòng chủ động. Việc nắm vững và áp dụng những nội dung này vào thực tiễn chính là cách mỗi cán bộ y tế thể hiện tâm huyết với nghề, chung tay bảo vệ sức khỏe và nâng cao tuổi thọ cho cộng đồng trước thách thức từ các bệnh không lây nhiễm.

PGS. TS. Lã Ngọc Quang – Trung tâm Hỗ trợ, Đào tạo liên tục