Vắc xin và sinh phẩm y tế luôn được xem là biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất trong y học dự phòng. Để đảm bảo tính bền vững và công bằng trong tiếp cận, Luật Phòng bệnh số 114/2025/QH15 đã luật hóa chi tiết các quy định về chiến lược sử dụng vắc xin cũng như trách nhiệm ràng buộc của các bên liên quan từ Điều 17, Điều 21, Điều 22 và Điều 23. Đối với cán bộ y tế, việc nắm vững các quy định này không chỉ giúp thực hiện đúng quy trình chuyên môn mà còn là cơ sở pháp lý để giải quyết các vấn đề phát sinh liên quan đến quyền lợi và tai biến tiêm chủng.
Quyền tiếp cận và chiến lược tiêm chủng suốt đời
Theo Điều 21 của Luật mới, tư duy về sử dụng vắc xin đã có sự thay đổi mang tính chiến lược. Người dân không chỉ được tiêm chủng trong giai đoạn đầu đời mà có quyền được bảo đảm công bằng trong tiếp cận vắc xin, sinh phẩm theo lứa tuổi và đối tượng trong “suốt vòng đời”. Quy định này mở ra kỷ nguyên mới cho việc tiêm chủng trọn đời, bảo vệ sức khỏe từ trẻ sơ sinh đến người cao tuổi.
Về hình thức, Điều 22 phân định rạch ròi hai loại hình tiêm chủng. Thứ nhất là Tiêm chủng bắt buộc, áp dụng cho các bệnh thuộc danh mục quy định và tiêm chủng chống dịch. Nhà nước có trách nhiệm bảo đảm ngân sách cho nhóm này thông qua Chương trình tiêm chủng mở rộng. Thứ hai là Tiêm chủng tự nguyện, nơi cá nhân tự quyết định và chi trả. Bộ trưởng Bộ Y tế sẽ là người quy định danh mục bệnh bắt buộc, lịch tiêm chủng thường xuyên, tiêm chủng bù liều và các chiến dịch chủ động, tạo nên một hệ thống phòng thủ miễn dịch linh hoạt và toàn diện.
Quyền và trách nhiệm trong phòng chống dịch
Bên cạnh quyền lợi được cung cấp thông tin chính xác và tiếp cận dịch vụ y tế, Điều 17 đặt ra những trách nhiệm pháp lý nghiêm ngặt cho mỗi cá nhân. Người dân bắt buộc phải chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa, khai báo trung thực và kịp thời tình trạng bệnh, đồng thời chấp hành nghiêm chỉnh các yêu cầu của cơ quan y tế.
Đối với cơ sở y tế và nhân viên y tế, Luật bảo vệ quyền được an toàn khi tác nghiệp và ưu tiên nguồn lực. Tuy nhiên, chúng ta cũng mang trọng trách lớn trong việc tổ chức cách ly, vệ sinh khử khuẩn và đặc biệt là theo dõi sức khỏe của người trực tiếp tham gia điều tra, giám sát, chăm sóc, điều trị người mắc bệnh truyền nhiễm thuộc nhóm A. Quy định này nhằm bảo vệ an toàn tối đa cho nguồn nhân lực y tế – những người trực tiếp đối mặt với rủi ro lây nhiễm, đồng thời đảm bảo mọi quyết định chuyên môn và biện pháp triển khai đều phải gắn liền với trách nhiệm giải trình và tuân thủ quy trình chuẩn.
Cơ chế bồi thường tai biến: Điểm tựa pháp lý quan trọng
Một trong những nội dung được quan tâm nhất tại Điều 23 là quy định về trách nhiệm bồi thường khi xảy ra tai biến ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe hoặc tính mạng người được tiêm chủng. Luật đã phân định rõ ràng nguồn chịu trách nhiệm để đảm bảo quyền lợi cho người dân:
Trong trường hợp tiêm chủng bắt buộc (Chương trình tiêm chủng mở rộng, chống dịch), Nhà nước sẽ chịu trách nhiệm bồi thường cho người bị thiệt hại. Nếu xác định được lỗi do khâu sản xuất, bảo quản hay thực hành tiêm chủng, thì tổ chức, cá nhân gây lỗi phải bồi hoàn lại cho Nhà nước.
Đối với tiêm chủng tại cơ sở tư nhân, cơ sở đó phải chịu trách nhiệm bồi thường theo pháp luật dân sự. Tuy nhiên, nếu cơ sở tư nhân được Nhà nước huy động tham gia chống dịch, trách nhiệm bồi thường sẽ thuộc về Nhà nước. Quy định này giúp cán bộ y tế tại các cơ sở tư nhân yên tâm hơn khi tham gia vào công cuộc chống dịch chung của đất nước, đồng thời xác lập rõ ràng giới hạn trách nhiệm trong thực hành nghề nghiệp.
Kết luận
Các quy định từ Điều 17 đến 23 của Luật Phòng bệnh 2025 đã tạo nên một hành lang pháp lý chặt chẽ, cân bằng giữa quyền lợi và nghĩa vụ. Hiểu rõ các quy định này giúp cán bộ y tế tự tin hơn trong công tác tư vấn, chỉ định và thực hiện tiêm chủng, góp phần xây dựng một cộng đồng an toàn và khỏe mạnh.
PGS. TS. Lã Ngọc Quang – Trung tâm Hỗ trợ, Đào tạo liên tục